( 3 ) قرارداد بندر عباسى و مسئله هرات در حالى كه سياست ديپلماسى فعال ايران در خليج فارس در سال 1271 ق . / 1855 م . به نتايج لازم در راه تجديد قدرت ايران در سواحل جنوبى مىرسيد و اندك‌اندك مسئله بندر عباسى به نفع نيروهاى بومى خاتمه مىيافت ، يك بار ديگر مسائل اين منطقه تحت تأثير « مسئله هرات » و دخالت‌هاى آشكار انگلستان در منطقه قرار گرفت . بحران هرات « 1 » همزمان با ايامى شكل گرفت كه امام مسقط از تجديد قدرت خود در بندر عباسى به كلى نااميد شده و گرفتار مسائل داخلى خود بود و اميد آن مىرفت كه بندر عباسى تحت نظارت مستقيم والى لارستان به روزهاى اوج و عظمت خود بازگردد . درگير شدن ايران در مسئله شرقى و ورود مستقيم انگلستان به جنگ با دولت ايران و پافشارى اين ابر قدرت موجب شد طى سال‌هاى 1272 تا 1273 ق . / 1856 - 1857 م . دستگاه ادارى قاجارى درگير مسئله هرات شود و نتواند به خوبى از موقعيت به دست آمده در بندر عباسى بهره بگيرد . « 2 » امام مسقط در اين ايام مجددا به تشويق و ترغيب انگليسىها دست زد تا بتواند موقعيت خود را در بندر عباسى مجددا به دست آورد ؛ چه طى چند سالى كه بندر عباسى از حيطه اختيار او خارج شده بود اوضاع تجارى مسقط به شدت آسيب ديده و درآمدهاى آن نقصان يافته بود . كارپرداز بمبئى در اين‌باره مىنويسد : « شخصى از مسقط وارد شد و مذكور ساخت پارسال مسقط از بابت گمرك ده يك هر سال عمل نكرد و الان اگر اولياى دولت قدرى مسامحه نفرمايند سالى چهل هزار هم عباسى را قبول خواهد كرد زيرا كه مسقطى باقى نمانده است و به كلى مداخلش تمام شده است به جز گمرك مدخلى نداشت و آن هم به واسطه عباسى بود . » ( س . 31 ) به‌هرحال رويدادهاى سياسى به نفع امام مسقط رقم خورد و او ابتدا از طريق وزير مختار فرانسه در تهران درصدد جلب اعتماد ناصر الدين شاه برآمد ، امّا سفير فرانسه تمايل چندانى به ميانجيگرى نداشت . او در اين‌باره مىنويسد : « من قصد ندارم كه به اين زودىها با امام مسقط رابطه مكاتبه را داير كنم زيرا ممكن است بنابر پاره‌اى از مقتضيات ، مصلحت نباشد تا زمانى كه ما هنوز نمىدانيم دولت ايران با ما دوست يا دشمن خواهد ماند بين دولت ايران و اين امير عرب ، صلح برقرار شود . » « 3 » سلطان سعيد كه از ميانجيگرى سفير فرانسه نااميد شده بود ، فرستادگانى را از جانب خود خدمت « نواب و الا عبد الباقى ميرزا » ، والى لارستان و بندر عباسى اعزام كرد ( س . 31 ) و مصرانه خواستار تمديد قرارداد بندر عباسى با شرايط دلخواه دولت ايران شد و پس از آن نيز هيئت اعزامى به حضور والى فارس رسيدند و تقاضاى سلطان سعيد را مجددا مطرح ساختند . ( س . 30 ) « ميرزا حسن حسينى فسايى » از ديوانسالاران مشهور فارس در اين دوره ، شرح مبسوطى از نحوه ارائه تقاضاى سلطان سعيد در كتاب خود آورده است . او در اين‌باره مىنويسد : « صيد سعيد خان امام مسقط ، درك مطلب نمود كه ملكى مثل بندر عباس و مضافات را به زور نتوان نگاه داشت . در خيال تدارك افتاد و حاجى عبد المحمد ملك التجار بوشهرى را به خواست و او را وانمود كه عبور كشتى تجارتى تجار بنادر فارس ، بىمرور از مسقط صورت نگيرد و با اين حالت كه بندر عباس چندين ساله را از تصرف من گرفته‌ايد ، لابد كشتىها و مال التجاره را در مسقط محبوس مىدارم و اين معنى باعث خسران در عمل گمرك‌خانه‌هاى بنادر و زيان تجار خواهد بود و تا دولت ايران كشتى جنگى دولتى ندارند ، دست تسلطى بر مسقط نخواهند داشت و تا تدارك كشتى كنند چندين سال خواهد گذشت ، بهتر آن است كه پاى در ميانه گذاشته به اذن اولياى دولت علّيه ، كما فى السابق بندر عباس را به من واگذارند و مال المقاطعه را دو چندان بلكه بيشتر در هر سالى تسليم كارگزاران ايالت مملكت فارس نمايم ، پس به صوابديد حاجى عبد المحمد ملك التجار بوشهرى ، صيد سعيد خان امام مسقط ، شيخ عبد اللّه مسقطى را با يك رشته مرواريد درشت غلطان و چند سر اسب عربى نجدى و تفنگهاى زرنشان و عريضه ضراعت‌آميز ، شعر مشعر بر خدمتگزارى ، روانه طهران بداشت و حاجى عبد المحمد ملك التجار بعد از ورود به بوشهر ، عريضه جداگانه مبنى بر خيرخواهى دولت و صلاح حال رعيت به صحابت امينى از خود بعد از ورود شيخ عبد اللّه مسقطى به طهران خدمت امناى دولت علّيه فرستاد و امام مسقط بعد از حركت شيخ عبد اللّه و حاجى عبد المحمد بوشهرى از مسقط مآل‌انديشى كرده ، حاجى محمد على مشهور به تاجر كبابى را كه منصب وزارت مسقط و برّ عمان را داشت و محل وثوق امام مسقط بود با پيشكشى لايق براى جناب جلالت مآب ميرزا آقا خان صدر اعظم وزير معظم دولت علّيه ايران روانه بوشهر نمود و باز به توسط حاجى عبد المحمد ، عريضه به دار الخلافه نگاشت و مكنون خاطر را عرضه داشت و جناب صدر اعظم ، استدعاى صيد سعيد خان امام مسقط را معروض دربار شهريارى داشته ، مشروط به شانزده شرط قرين اجابت افتاد . » « 4 »

--> ( 1 ) . براى آگاهى بيشتر از چگونگى شروع بحران هرات بنگريد به : ناسخ التواريخ ، پيشين ، صص 1303 به بعد ؛ نيز ن . ك : روضة الصفاى ناصرى ، پيشين ، ص 8733 به بعد . ( 2 ) . چگونگى ارتباط مسائل هرات با مسئله بندر عباسى را مىتوان در خاطرات « فرخ خان امين الدوله » كنسول ايران در استانبول به خوبى مشاهده كرد . براى آگاهى بيشتر بنگريد به : مجموعه اسناد و مدارك فرخ خان امين الدوله ؛ به كوشش كريم اصفهانيان ؛ على اصغر عمران و قدرت اللّه روشنى ؛ ج اول ، تهران : انتشارات دانشگاه تهران ، صص 227 - 225 ؛ صص 24 - 21 ؛ جلد دوم ، ص 103 ؛ جلد سوم صص 215 - 213 ، جلد پنجم ، صص 145 - 126 . ( 3 ) . بحرين و مسائل خليج فارس ، پيشين ، ص 146 . ( 4 ) . فارس‌نامه ناصرى ، پيشين ، ص 805 .